Γιατί επαναλαμβάνουμε τα ίδια μοτίβα στις σχέσεις μας;

Υπάρχουν φορές που κοιτάζουμε πίσω τις σχέσεις μας και, παρότι οι άνθρωποι ήταν διαφορετικοί, αναγνωρίζουμε κάτι κοινό. Μπορεί να ήμασταν πάλι εμείς που προσπαθούσαμε περισσότερο. Που περιμέναμε τον άλλον να αποφασίσει αν μας θέλει. Που δίναμε χώρο, χρόνο και κατανόηση, μέχρι που δεν έμενε σχεδόν καθόλου χώρος για εμάς.

Άλλες φορές το μοτίβο δεν αφορά τόσο το ποιον επιλέγουμε, αλλά το πώς γινόμαστε μέσα στη σχέση. Μπορεί να φοβόμαστε ότι θα μας αφήσουν, να ζητάμε διαρκώς επιβεβαίωση ή, αντίθετα, να απομακρυνόμαστε μόλις κάποιος μας πλησιάσει πραγματικά. Και κάπως έτσι γεννιέται η γνώριμη απορία: «Γιατί καταλήγω πάντα στο ίδιο σημείο;»

Η εύκολη απάντηση θα ήταν ότι κάνουμε κακές επιλογές. Όμως οι άνθρωποι και οι σχέσεις είναι πιο σύνθετοι από αυτό.

Όταν το γνώριμο μοιάζει με αγάπη

Δεν επιλέγουμε έναν άνθρωπο μόνο με βάση όσα σκεφτόμαστε ότι θέλουμε. Επιλέγουμε και μέσα από όσα έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε ως αγάπη. Πολύ πριν αποκτήσουμε λόγια για να περιγράψουμε τις σχέσεις, έχουμε ήδη αρχίσει να καταλαβαίνουμε πώς λειτουργούν. Πόσο κοντά μπορούμε να έρθουμε. Αν υπάρχει χώρος για όσα αισθανόμαστε. Αν οι ανάγκες μας θα συναντηθούν ή αν είναι καλύτερα να τις κρατάμε για τον εαυτό μας.

Οι πρώτες μας σχέσεις αφήνουν μέσα μας μια αίσθηση για το τι σημαίνει να αγαπάς και να αγαπιέσαι. Και η αγάπη που γνωρίσαμε ως παιδιά δεν ήταν ποτέ μόνο τρυφερότητα και φροντίδα. Μπορεί να ήταν δεμένη και με την αναμονή, την αγωνία, την κριτική ή την ανάγκη να προσαρμοζόμαστε. Ίσως χρειαζόταν να είμαστε πολύ καλά παιδιά, πολύ ήσυχοι ή πολύ δυνατοί. Ίσως μάθαμε να καταλαβαίνουμε τους άλλους πριν καν αναρωτηθούμε τι συμβαίνει μέσα μας.

Έτσι, μεγαλώνοντας, δεν μας ελκύει πάντα αυτό που θα μας κάνει ευτυχισμένους. Μπορεί να μας ελκύει αυτό που μας είναι γνώριμο.

Δεν σημαίνει ότι αναζητούμε συνειδητά ανθρώπους που θα μας πληγώσουν. Σημαίνει ότι ορισμένοι τρόποι σύνδεσης μας δημιουργούν μια παράξενη αίσθηση αναγνώρισης. Ένας απόμακρος άνθρωπος μπορεί να μας κινεί περισσότερο το ενδιαφέρον από κάποιον που είναι διαθέσιμος. Η αβεβαιότητα μπορεί να μας φαίνεται έντονη και συναρπαστική, ενώ η ηρεμία να μας μοιάζει κάπως άδεια ή «χωρίς χημεία». Όχι επειδή θέλουμε να υποφέρουμε, αλλά επειδή έχουμε μάθει να συνδέουμε την αγάπη με την προσπάθεια.

Η ελπίδα ότι αυτή τη φορά θα είναι διαφορετικά

Μερικές φορές είναι σαν να επιστρέφουμε, μέσα από μια νέα σχέση, σε μια παλιά ιστορία με την ελπίδα ότι αυτή τη φορά θα τελειώσει διαφορετικά. Αυτή τη φορά ο άνθρωπος που δεν είναι διαθέσιμος θα μας επιλέξει. Εκείνος που δυσκολεύεται να εκφραστεί θα ανοιχτεί μαζί μας. Εκείνος που βλέπει πρώτα τα λάθη μας θα αναγνωρίσει τελικά την αξία μας.

Σαν να προσπαθούμε να κερδίσουμε τώρα κάτι που κάποτε μας έλειψε.

Μόνο που συνήθως δεν έχουμε επίγνωση αυτής της προσπάθειας. Το μόνο που νιώθουμε είναι μια έντονη έλξη, μια ελπίδα ή την ανάγκη να προσπαθήσουμε λίγο ακόμη. Κι όταν η σχέση αρχίζει να μας πληγώνει, μπορεί να κατηγορούμε τον εαυτό μας που «έπεσε πάλι στα ίδια».

Τα μοτίβα που δημιουργούνται ανάμεσά μας

Τα μοτίβα δεν αφορούν μόνο τους ανθρώπους που επιλέγουμε. Αφορούν και τις θέσεις που παίρνουμε στις σχέσεις μας.

Κάποιος γίνεται εκείνος που διεκδικεί και κάποιος εκείνος που απομακρύνεται. Ο ένας ζητά περισσότερη εγγύτητα, ο άλλος νιώθει ότι πιέζεται και χρειάζεται χώρο. Όσο ο δεύτερος αποσύρεται, τόσο ο πρώτος φοβάται ότι χάνει τη σχέση και προσπαθεί περισσότερο. Και όσο περισσότερο προσπαθεί, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη του άλλου να απομακρυνθεί.

Στο τέλος και οι δύο μένουν με την αίσθηση ότι δεν τους καταλαβαίνουν. Ο ένας νιώθει εγκαταλελειμμένος και ο άλλος ανεπαρκής ή εγκλωβισμένος. Αυτό που ξεκίνησε ως ανάγκη για σύνδεση καταλήγει να δημιουργεί περισσότερη απόσταση.

Μέσα σε έναν τέτοιο κύκλο είναι εύκολο να θεωρήσουμε ότι φταίει αποκλειστικά ο άλλος. Να πούμε «αν ενδιαφερόταν περισσότερο, δεν θα χρειαζόταν να ζητάω συνέχεια» ή «αν δεν με πίεζε τόσο, θα μπορούσα να έρθω πιο κοντά». Κι όμως, κάθε αντίδραση επηρεάζει την επόμενη. Χωρίς να το θέλει κανείς, οι δύο άνθρωποι καταλήγουν να επιβεβαιώνουν ο ένας τον μεγαλύτερο φόβο του άλλου.

Η κατανόηση δεν σημαίνει δικαιολόγηση

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα είναι αμοιβαία ή ότι χρειάζεται να μένουμε σε σχέσεις που μας πληγώνουν. Υπάρχουν συμπεριφορές που απαιτούν ξεκάθαρα όρια και σχέσεις από τις οποίες η απομάκρυνση είναι η πιο προστατευτική επιλογή. Η κατανόηση ενός μοτίβου δεν είναι δικαιολογία για όσα μας κάνουν κακό.

Μπορεί, όμως, να μας βοηθήσει να δούμε τη δική μας θέση πιο καθαρά. Τι είναι αυτό που μας κρατά σε μια σχέση; Τι φοβόμαστε ότι θα συμβεί αν ζητήσουμε περισσότερα; Γιατί η σκέψη να βάλουμε ένα όριο μας γεμίζει ενοχή; Γιατί η σταθερότητα μας φαίνεται λιγότερο ελκυστική από την αβεβαιότητα;

Το δύσκολο είναι ότι ακόμη κι όταν αναγνωρίζουμε ένα μοτίβο, δεν σταματά αυτόματα να μας επηρεάζει. Μπορεί να γνωρίζουμε ότι δεν χρειάζεται να αποδεικνύουμε διαρκώς την αξία μας και πάλι να νιώθουμε ότι πρέπει να κάνουμε λίγο περισσότερο για να μας αγαπήσουν. Μπορεί να ξέρουμε ότι η διαφωνία δεν σημαίνει απαραίτητα απόρριψη, αλλά να τη βιώνουμε σαν να κινδυνεύει ολόκληρη η σχέση.

Μπορούμε να σχετιστούμε διαφορετικά;

Οι παλιοί τρόποι σύνδεσης είναι βαθιά δεμένοι με το πώς μάθαμε να προστατευόμαστε. Γι’ αυτό η αλλαγή δεν είναι απλώς θέμα απόφασης. Χρειάζεται χρόνο και, κυρίως, διαφορετικές εμπειρίες μέσα στις σχέσεις.

Στην ψυχοθεραπεία μπορούμε να αρχίσουμε να βλέπουμε αυτές τις επαναλήψεις με περισσότερη περιέργεια και λιγότερη αυστηρότητα. Όχι μόνο να αναρωτηθούμε «γιατί το κάνω ξανά;», αλλά και «τι προσπαθώ να προστατεύσω;». Πότε έμαθα ότι χρειάζεται να σχετίζομαι έτσι; Τι θα σήμαινε να δοκιμάσω κάτι διαφορετικό;

Αν σκέφτεσαι να ξεκινήσεις ψυχοθεραπεία, μπορείς να διαβάσεις το άρθρο «Τι συμβαίνει στην πρώτη συνεδρία ψυχοθεραπείας;»

Η αλλαγή μπορεί να ξεκινήσει από πολύ μικρές στιγμές. Από το να πούμε αυτό που αισθανόμαστε αντί να περιμένουμε από τον άλλον να το καταλάβει μόνος του. Να μείνουμε σε μια συζήτηση χωρίς να επιτεθούμε ή να εξαφανιστούμε. Να παρατηρήσουμε ότι κάτι μας φαίνεται οικείο, χωρίς να υποθέσουμε αμέσως ότι μας κάνει και καλό. Να επιτρέψουμε σε μια πιο ήρεμη σχέση να μας φανεί, σιγά σιγά, ενδιαφέρουσα και όχι ξένη.

Το παρελθόν μας θα υπάρχει πάντα μέσα στον τρόπο που αγαπάμε. Δεν χρειάζεται, όμως, να αποφασίζει μόνο του για το πώς θα σχετιστούμε στο παρόν.

Ίσως το ζητούμενο δεν είναι να μην ξαναβρεθούμε ποτέ μπροστά σε ένα παλιό μοτίβο. Είναι να μπορούμε να το αναγνωρίσουμε νωρίτερα. Και αυτή τη φορά, αντί να ακολουθήσουμε τον γνώριμο δρόμο χωρίς να το καταλάβουμε, να έχουμε λίγο περισσότερο χώρο να επιλέξουμε.